افزودنیها و مواد کمکی شمعسازی؛ استئاریک اسید، ویبار، جداکننده و بیشتر
تیم آرتا کرفت
مقدماتی ·
۲۴ تیر ۱۴۰۵·
۱۰ دقیقه
افزودنیهای شمعسازی موادی هستن که با درصد کم به موم اضافه میشن تا شمع دیرسوزتر و تمیزتر دربیاد، و مهمترینشون توی فهرست لوازم شمعسازی همون استئاریک اسیده که تقریبا هرکسی وارد این کار میشه اولش سراغ همون میره و اسمش رو از بقیه شنیده. برای ساختن اولین شمعتون به هیچکدوم اینا نیاز ندارین. ولی یه چیزی رو همینجا صاف بگم، چون بزرگترین سوءتفاهم این کاره و توی خیلی از متنها غلط نوشته شده و باعث شده ملت بیخودی اسید بریزن: استئاریک اسید شمع رو سفت نمیکنه، کارش فقط و فقط دیرسوز کردنه، و اون چیزی که واقعا شمع رو سفت میکنه [موم پرکه] نه اسید. توی این متن هر افزودنی رو جدا میگم؛ چیکار میکنه، چقدر بریزین، کجا اصلا نریزین و کدومشون اصلا توی بازار ایران پیدا نمیشه.
استئاریک اسید؛ مهمترین افزودنی شمعسازی
توی بازار بهش [اسید استئاریک] میگن و پودر یا پولک سفیدیه که به موم اضافه میشه. کارش یه چیزه: دیرسوز کردن شمع. همین و بس. مقدارش حدود ۱۰ درصد وزن مومه و این عدد هم برای موم سویا صادقه، هم برای موم عسل، و هم برای پارافینهای ۱ و ۳ و ۵ درصد، و اگه ترازوی دقیق ندارین معادل قاشقیش کارتون رو راه میندازه که میشه حدود سه قاشق غذاخوری توی هر ۴۵۰ گرم موم. خب کجاها میشه ازش استفاده کرد؟ هم توی شمع ظرفی جواب میده هم توی قالبی، هیچ اشکالی نداره.
ولی سه تا مورد هست که اصلا نباید سراغشون ببرینش و اینو جدی بگیرین: پارافین کریستال، پارافین ژلهای و پارافین مایع. برای سویا و بقیه مومها هم صددرصد لازم نیست. ===> ولی برای پارافینهای ۳ و ۵ درصد که سوخت بدی دارن تقریبا واجبه، چون همینه که سوختشون رو خوب و دیرسوز میکنه و بدون اون شمعتون سریع آب میشه و آخرش هم از نتیجه راضی نمیشین. یه جای دیگه هم خودش رو نشون میده و اونم شمع وارمره؛ به تشتک وارمر معمولا میگن «دو ساعت سوخت»، ولی با استئاریک اسید و موم مرغوب زمان سوختش تا ۴ تا ۶ ساعت هم میره بالا و همین یه تفاوت رو مشتری سر دومین خریدش میفهمه.
پس سفتکننده شمع چیه؟
اگه شمعتون نرمه و فرم نمیگیره، چی باید بریزین؟ جوابش موم پرکه. «پرک» توی بازار دو تا معنی داره و هر دوش هم درسته؛ هم به فرم فیزیکی پولکی موم میگن پرک، هم به مادهای که شمع رو سفت میکنه، پس نوشتن «موم پرک سفتکنندهست» کاملا درسته و این تنها چیزیه که من به عنوان سفتکننده تأییدش میکنم و بقیه ادعاها رو قبول ندارم. هر متنی که بهتون گفته اسید شمع رو سفت میکنه، اشتباه گفته.
ویبار (Vybar) چیه و چرا نمیتونین بخرینش
ویبار یه پلیمره که دو تا کار براش میخرن: اول اینکه ظرفیت نگهداری اسانس موم رو میبره بالا و شمع رایحه بیشتری میگیره بدون اینکه اسانس روی سطح عرق کنه، و دوم اینکه جلوی حباب و لکه و رگههای ابری داخل بدنه شمع رو میگیره. با مقدار خیلی کم کار میکنه، حدود نیم تا یک درصد وزن موم، و زیادهرویش هم نتیجه معکوس داره. دو نوع رایج داره: ویبار ۱۰۳ برای شمع ظرفی و ویبار ۲۶۰ برای شمع قالبی و پیکرهای.
حالا بخش تلخ ماجرا. [ویبار توی بازار ایران در دسترس نیست.] دنبالش توی دیجیکالا و عطاری سر خیابون هم نگردین، پیدا نمیشه. پس چرا اصلا نوشتمش؟ چون اسمش توی خیلی از مقالههای ترجمهای هست و میخوام بدونین چیه و اگه یه جا شنیدینش گیج نشین، نه اینکه بذارینش توی لیست خریدتون و دنبال چیزی بگردین که وجود نداره. فقط اینو بگم که یه محصولی توی بازار ایران هست به اسم «مکمل ماتکننده پارافین». همین یه جمله. عدد و درصد و دستورالعملی براش نمینویسم، چون هنوز برای خودم تأیید نشده و ترجیح میدم جاش خالی بمونه تا اینکه چرت بنویسم.
ماکرووکس و میکروکریستال ضدترک نیستن
این یکی هم از اون شایعههاست. میکروکریستال یا همون ماکرووکس ماده ضدترک نیست، توی ایران هم کمیابه، و من [توصیه نمیکنم] دنبالش بگردین. ماکرووکس در واقع همون پارافین خامهایه؛ نرم و چسبنده، برای خامهزنی و چسبندگی به شیشه، و یه نوع پارافین حساب میشه نه افزودنی، و جزئیاتش رو هم توی انواع پارافین شمعسازی کامل نوشتم.
پس شمع چرا ترک میخوره؟ ترک نشونه کم بودن چربی شمعه و راه حلش هم سادهست: مومتون رو با پارافین مایع یا ژلهای ترکیب کنین تا نسبت چربی بره بالا و شمع اون خشکی رو نداشته باشه. یه نکته دیگه هم هست که خیلیها رعایت نمیکنن و بعد میان میگن چرا شمعم ترک خورد؛ شمع باید توی دمای عادی اتاق سرد بشه، نه توی یخچال و نه جلوی کولر و نه هیچ جای سرد دیگهای. استئاریک اسید هم ضدترک نیست و اگه به این امید میریزینش، دارین اشتباه میکنین.
جداکننده قالب
جداکننده همون چیزیه که قبل از ریختن موم به جدار داخلی قالب میزنین تا شمع بعد از سرد شدن راحت و سالم بیاد بیرون، و چیزی که من میگم اسپری سیلیکونه، برای قالبهای پلاستیکی و سیلیکونی. راستی میدونین خرابی قالب پلاستیکی معمولا تقصیر چیه؟ تقصیر جداکننده نیست، تقصیر دمای زیاد پارافینه که قالب رو دفرمه میکنه، پس اگه میخواین قالبتون دووم بیاره دمای ۶۵ تا ۷۵ درجه رو رعایت کنین و بالاتر نرین. سوراخ فتیله قالب رو هم با چسب مومی یا خمیر درزگیر ببندین. انواع قالب رو توی انواع قالب شمعسازی کامل گفتم.
پایه فتیله و چسبی که میخواد
پایه فتیله فلزی یا چوبی هست و نگهدارنده فتیله هم فلزی یا چوبی، و کارشون اینه که فتیله رو سر جاش نگه دارن تا موقع ریختن موم جابهجا نشه و شمع کج نسوزه و وسط ظرف بمونه. بهترین چسبها اینان: چسب حرارتی، چسب قطرهای، یا چسب ۱۲۳. چسب دوطرفه گرد هم اشکالی نداره ولی گرونه. اینا از ارزونترین اقلام کارگاهن ولی نبودشون دردسر درست میکنه و کنار بقیه لوازم فتیلهگذاری باید توی جعبه ابزارتون باشن.
حالا اگه شمعتون تونل زد تقصیر چسب نیست ها. علت تونل زدن شعله کمه؛ یکی از دلایل شعله کوچیک خود فتیلهست، ولی اگه فتیله ضخیم گذاشتین و باز شعله کوچیکه، پای جنس پارافین و زیاد بودن رنگ وسطه و باید سراغ اون دو تا برین نه اینکه هی فتیله رو عوض کنین و از این سایز به اون سایز بپرین. پیشگیریش از اول اینه: پارافین خوب و کم چربی، رنگ به اندازه، و یه مقدار استئاریک اسید در همون حدود ۱۰ درصد.
تثبیتکننده رنگ (UV) و پلیاتیلن
کوتاه و بیرحم بگم: پودر UV و پلیاتیلن توی بازار ایران نیست. دنبالشون نگردین. اگه دغدغهتون رنگه، مسئله واقعیتون یه جای دیگهست و اونم اینه که رنگ زیاد منافذ فتیله رو میگیره و شعله رو کوچیک میکنه، و رنگهای نامناسب هم فتیله رو کور میکنن و شمع رو از کار میندازن. انتخاب رنگ درست رو توی انواع رنگ شمعسازی باز کردم.
چند قلم کمکی دیگه توی کارگاه
حلال و تمیزکننده برای پاک کردن موم و اسانس از ظرفها و ابزار بعد از کار خوبه و نمیذاره ظرف ذوبتون هدر بره. روش خودم اینه: ظرف رو داغ کنین، با دستمال پارچهای تمیزش کنین، بعد یه بار با آب جوش بشورین تا مومهای باقیمونده باز بشن، اون آب رو دور بریزین و آخرش با آب و صابون بشورین. حالا اون آب جوش مومی رو کجا خالی کنین؟ هر جا که دلتون خواست جز سینک، چون موم توی لوله سرد و سفت میشه و لوله رو میبنده و بعدش باید لوله بازکن خبر کنین. برچسب هشدار ایمنی هم همون برچسبیه که پشت شمع فروشی میچسبه و روش کوتاه کردن فتیله و دوری از باد و گذاشتن شمع روی سطح نسوز نوشته شده. دماسنج هم لازم دارین ولی خرج اضافه نکنین؛ دماسنج آشپزخونه کافیه و ترازو هم با دقت ۱ گرم کارتون رو راه میندازه.
| افزودنی | چیکار میکنه | مقدار مصرف | وضعیت بازار ایران |
|---|---|---|---|
| استئاریک اسید | فقط دیرسوز کردن شمع | حدود ۱۰٪ وزن موم | هست، وزنی |
| موم پرک | سفت کردن شمع | — | هست |
| ویبار | نگهداری اسانس، حذف حباب و لکه | ۰٫۵ تا ۱٪ وزن موم | در دسترس نیست |
| اسپری سیلیکون (جداکننده) | راحت درآوردن شمع از قالب | یه لایه نازک قبل از ریختن | هست، برای قالب پلاستیکی و سیلیکونی |
| پایه و چسب فتیله | ثابت نگه داشتن فتیله | یه عدد زیر هر پایه | هست |
| پودر UV و پلیاتیلن | — | — | نیست |
راهنمای خرید افزودنیهای شمعسازی
ترتیب خریدشون رو با نیاز خودتون تنظیم کنین نه با لیست فروشگاه. تازه شروع کردین؟ هیچکدوم رو نخرین. اول با موم و فتیله و رنگ و اسانس چند تا شمع بسازین تا دستتون بیاد کجا لنگ میزنین، بعد بیاین سراغ افزودنی، چون تا وقتی مشکلتون رو نشناسین هر چی بخرین پول دور ریختنه و آخرش هم گوشه کارگاه خاک میخوره. وقتی رفتین سراغ پارافین ۳ یا ۵ درصد و دیدین سوختش خوب نیست، اولین و شاید تنها خریدتون استئاریک اسیده. اگه شمعتون نرمه، سراغ موم پرک برین. اسپری سیلیکون و پایه فتیله رو هم وقتی بخرین که واقعا با قالب یا شمع ظرفی کار میکنین. استئاریک اسید هم مثل موم و پارافین وزنی فروخته میشه، از ۱۰۰ گرم و نیم کیلو تا بالای یک تن، پس لازم نیست یهو سبدتون رو پر کنین و میتونین با یه مقدار کم شروع کنین و ببینین به دردتون میخوره یا نه.
آموزش استفاده از افزودنیها
دونستن اینکه هر ماده چیکار میکنه یه بخشه؛ دونستن دما بخش مهمتره. استئاریک اسید رو همراه موم جامد ذوب کنین. اسانس رو آخر از همه اضافه کنین و اونم توی ۶۵ درجه، چون هرچی دما پایینتر باشه بهتره، و بعد از اضافه کردنش یکی دو دقیقه هم بزنین تا کامل توی موم پخش بشه. دمای ریختن توی قالب و ظرف هم همون ۶۵ درجهست؛ نه سفیدک میزنه، نه از ظرف جدا میشه، نه لکه میفته. کی و چرای دقیق هر کدوم رو توی درس افزودنیها؛ کِی و چرا استفاده کنیم از دوره گامبهگام گفتم، و دمای درست افزودن اسانس رو هم توی انواع اسانس شمعسازی باز کردم.
سؤالات متداول
برای شمعسازی حتما به افزودنی نیاز دارم؟
نه. با موم و فتیله و رنگ و اسانس میشه شمع کامل و تمیز ساخت، و افزودنیها وقتی به کار میان که بخواین یه مشکل مشخص رو حل کنین، نه اینکه از روز اول همه رو بریزین توی دیگ و امیدوار باشین شمع بهتری دربیاد.
استئاریک اسید شمع رو سفت میکنه؟
نه، و این غلطترین چیزیه که توی این حوزه دست به دست میچرخه. استئاریک اسید هیچ نقشی توی سفت کردن شمع نداره و تنها کارش دیرسوز کردنه. سفتکننده موم پرکه.
فرق استئاریک اسید و ویبار چیه؟
استئاریک اسید یه اسید چربه و کارش دیرسوز کردن شمعه، ویبار یه پلیمره و کارش نگهداری اسانس و حذف حبابه. عملا هم انتخابی در کار نیست، چون ویبار توی بازار ایران در دسترس نیست و همون اسید چیزیه که دم دستتونه.
شمعم رایحه نمیده؛ افزودنی کمک میکنه؟
معمولا نه، مشکل یه جای دیگهست. یا اسانستون پایه روغن نبوده که اصلا توی موم حل نمیشه، یا مقدارش کم بوده، یا توی دمای بالا ریختینش و رایحه پریده. مقدار درست ۱۰ تا ۲۵ گرم توی هر کیلو مومه؛ بوی ملایم ۱۰ گرم، بوی شدید تا ۲۵ گرم.
افزودنی برای موم سویا هم لازمه؟
صددرصد لازم نیست. اگه خواستین بریزین، همون حدود ۱۰ درصد برای سویا هم صادقه و اشکالی نداره، ولی سویا خودش سوخت بهتری داره و دوامش بیشتره و توی پخش رایحه هم رتبه اول رو داره، پس معمولا نیازی بهش پیدا نمیکنین و بدون افزودنی هم نتیجه خوبی میگیرین.
از کجا بخرم؟
از خود ما. استئاریک اسید وزنی فروخته میشه و با یه مقدار کم اولش میشه کلی شمع ساخت، پس لازم نیست کیلویی بخرین.
افزودنیها همون لایه حرفهای شدن کارن؛ بدونشون هم شمع میسازین، با اونا شمع رو همونطور که میخواین درمیارین. فقط حواستون به دو تا چیز باشه که اگه همینا رو یاد بگیرین از نصف مشکلات خلاص میشین: استئاریک اسید فقط دیرسوز میکنه، موم پرک سفت میکنه، و ویبار و پودر UV هم چیزهایی هستن که توی بازار ایران دنبالشون گشتن وقت تلف کردنه. فهرست کامل بقیه لوازم شمعسازی و ترتیب یادگیری رو هم توی آموزش گامبهگام شمعسازی گذاشتم.
