آموزش شمعسازی (۲): ذوب و دماسنجی صحیح موم
تیم آرتا کرفت
مقدماتی ·
۲۴ تیر ۱۴۰۵·
۸ دقیقه
در آموزش شمعسازی، ذوب موم و دماسنجی همون جاییه که کیفیت شمع اونجا تعیین میشه و بقیه کار فقط اجراست. قاعده کل ماجرا دو خطه: [بالای ۸۰ درجه زیاده و زیر ۵۵ درجه کمه]، و عددی که باید حفظ کنید [۶۵ درجه] است، چون هم اسانس رو همونجا میزنید هم موم رو همونجا داخل قالب و ظرف میریزید. همین، بقیش جزئیاته.
چرا دما تو شمعسازی انقدر مهمه؟
ببینید، موم تو هر دمایی یه رفتار دیگه داره و شما وقتی دماسنج ندارید عملاً دارید حدس میزنید، و حدس تو این کار یعنی یه شمع که یا سطحش لک افتاده یا از دیواره ظرف جدا شده یا سفیدک زده و شما هم نمیدونید تقصیر کدوم مرحله بوده. چرا شمع اولتون از دیواره ظرف کنده شد؟ چون اختلاف دما داشتید. ظرف سرد بوده و موم داغ، یا برعکس. تو ۶۵ درجه هیچکدوم از این سه تا اتفاق نمیفته: نه سفیدک میزنه، نه از ظرف جدا میشه، نه لکه میفته. برای همینه که ما تو کل دوره روی همین یه عدد پافشاری میکنیم و بقیه عددها رو دور و بر همین میچینیم.
دامنه کاری کل شمعسازی هم از ۵۵ درجه شروع میشه و تا زیر ۱۰۰ درجه ادامه داره، یعنی شما هیچوقت لازم نیست موم رو به جوش بیارید و هر جا دیدید دود غلیظ راه افتاده بدونید که خیلی وقته از حد مجاز رد شدید.
ذوب موم مرحله به مرحله با بنماری
موم وزن شده رو داخل قهوهجوش یا ظرف بنماری بریزید و ظرف رو داخل قابلمه آب قرار بدید، همون روش بنماری که تو درس ایمنی و آمادهسازی میز کار گفتیم، و از همون اول دماسنج رو بذارید داخل موم تا روند گرم شدن رو ببینید و غافلگیر نشید. عجله نکنید. حرارت تند هیچی به کارتون اضافه نمیکنه.
گاز با شعله کم و شعلهپخشکن کار رو راه میندازه، ولی دقت هیتر برقی رو نداره، و اگه کارتون جدیه و میخواید شمع تزئینی حرفهای بسازید دیر یا زود باید سراغ هیتر برقی برید چون اونجاست که میتونید دما رو دقیق نگه دارید. ترازو هم داستان پیچیدهای نداره و دقت ۱ گرم کافیه؛ همونقدر که ترازوی قصابی سر خیابون برای کشیدن یه کیلو گوشت کافیه، ترازوی ۱ گرمی هم برای کشیدن موم و اسانس شما کافیه و لازم نیست دنبال ترازوی آزمایشگاهی بگردید. حالا سؤال اینجاست که با این ابزار ساده چطور میشه به دقتی رسید که هر بار همون نتیجه دربیاد؟ جواب یه کلمهست: دماسنج.
یه هشدار که خیلیا جدی نمیگیرنش: آب و پارافین دشمن همن. ظرف موم مذاب باید دور از آب باشه و حتی یه قطره آب نباید بیفته توش. فقط تو بعضی روشهای خاص ساخت شمع آب لازم میشه که سر جای خودش میگیم.
عددهای کاری دما در آموزش شمعسازی
چرا ما برای هر مومی یه جدول دمای جدا نمینویسیم؟ چون این عددها تو بازار ایران خیلی جابجا میشن و مومی که به اسم فلان جنس بهتون فروختن ممکنه اصلاً اون جنس نباشه، و جدولی که به موم بیهویت تکیه کنه فقط شما رو گمراه میکنه. ولی این چند تا عدد پایه که پایین آوردیم عددهای کاری خودمونن و روشون وایسادیم:
| کار | عدد |
|---|---|
| دامنه کاری کل کار | ۵۵ تا زیر ۱۰۰ درجه |
| ذوب پارافین جامد | ۵۸ تا ۶۵ درجه |
| سفت شدن پارافین جامد | ۵۰ تا ۵۵ درجه |
| ذوب پارافین ۳ درصد | ۶۰ تا ۶۵ درجه |
| سفت شدن پارافین ۳ درصد | ۵۵ تا ۶۰ درجه |
| ریختن در قالب و ظرف | ۶۵ درجه |
| افزودن اسانس | ۶۵ درجه |
| لایه دوم شمع چندلایه | ۶۵ درجه |
| قالب پلاستیکی | ۶۵ تا ۷۵ درجه |
اون خط آخر جدول رو کم نگیرید، چون قالب پلاستیکی با دمای زیاد دفرمه میشه و شکلش برمیگرده و دیگه هم درست نمیشه، پس اگه با قالب پلاستیکی کار میکنید همون ۶۵ تا ۷۵ درجه رو رعایت کنید و بیشتر از این بالا نرید. مشخصات خود مومها و اینکه کدوم به درد کار شما میخوره رو تو راهنمای انواع موم و برای پارافین جداگانه تو راهنمای انواع پارافین نوشتیم.
یه نکته دیگه هم هست: هرچی دما پایینتر باشه بهتره. یعنی ۶۵ سقفه، نه هدف.
چطور دماسنج رو درست بخونی
تا حالا شده عدد دماسنجتون با چیزی که موم داره نشون میده جور درنیاد؟ معمولاً تقصیر دماسنج نیست، تقصیر جاییه که گذاشتیدش. دماسنج آشپزخونه کافیه و لازم نیست دنبال مدل خاص شمعسازی بگردید، ولی طرز استفادش مهمه: دماسنج رو وسط موم نگه دارید نه چسبیده به کف و دیواره ظرف که داغترن و عدد اشتباه بهتون میدن، و چند ثانیه صبر کنید تا عدد ثابت بشه بعد تصمیم بگیرید. عدد اولی که میبینید عدد واقعی نیست، پس چند لحظه صبر کنید. راه انتخاب بقیه ابزار رو هم تو راهنمای ابزار شمعسازی گفتیم.
ماکروویو رو بذارید کنار
ماکروویو اصلاً تو شمعسازی کاربرد نداره. نه برای شروع، نه برای کار حرفهای. توصیه نمیکنم. هر ویدیویی هم که دیدید طرف موم رو انداخت تو ماکروویو، همونجا ببندیدش. دستگاهی که نمیتونید توش دما رو هر لحظه بخونید به درد کاری که کل کیفیتش به دما بنده نمیخوره، و بنماری با یه قابلمه که تو هر آشپزخونه هست همین کار رو تمیزتر و قابل کنترلتر انجام میده.
رنگ و اسانس رو کِی بریزم؟
رنگ رو موقع ذوب اضافه کنید و از رنگ مخصوص شمعسازی استفاده کنید، همون قرصی و مکعبی که برای شروع راحتترین کاره، و حواستون باشه رنگ زیاد منافذ فتیله رو میگیره و شعله رو کوچیک میکنه، پس دست و دلبازی تو رنگ به ضرر خود شمعه. اسانس اما داستان دیگه داره و باید تو همون ۶۵ درجه اضافه بشه، نه بالاتر.
چرا انقدر روی پایهروغن بودن اسانس تاکید داریم؟ اسانس حتماً باید پایهروغن باشه. عطر الکلی اصلاً تو موم حل نمیشه و اسانس پایهآب هم همینطور، پس اون شیشه عطری که تو کشوی خونه خاک میخوره رو نریزید تو موم. مقدارش هم ۱۰ تا ۲۵ گرم تو هر کیلو مومه: بوی ملایم میخواید ۱۰ گرم، بوی شدید میخواید تا ۲۵ گرم برید. بعد از ریختن اسانس یکی دو دقیقه هم بزنید تا کامل پخش بشه.
استئاریک اسید چیکار میکنه و چیکار نمیکنه؟
این رو بذارید یه بار برای همیشه صاف کنیم، چون تو خیلی از مطالب فارسی غلط نوشته شده: استئاریک اسید (تو بازار میگن اسید استئاریک) [فقط شمع رو دیرسوز میکنه] و هیچ نقشی تو سفت کردن شمع نداره، و اون چیزی که شمع رو سفت میکنه [موم پرکه]. مقدارش حدود ۱۰ درصده، برای موم سویا و موم عسل و پارافینهای ۱ و ۳ و ۵ درصد. برای پارافین کریستال و ژلهای و مایع نباید استفاده بشه. هم تو شمع ظرفی جواب میده هم قالبی. اگه ترازوی دقیق ندارید، معادل قاشقی رو دم دستتون بذارید و همون رو ملاک بگیرید.
اشتباهات رایج موقع ذوب
- گرم کردن بیش از حد با این باور که داغتر بهتره؛ نیست. بالای ۸۰ درجه زیاده.
- عجله با شعله تند، در حالی که بنماری آرام موم رو یکنواختتر ذوب میکنه.
- نداشتن دماسنج و حدس زدن؛ رایجترین دلیل خراب شدن شمع اوله.
- ریختن اسانس تو موم خیلی داغ، که رایحه قبل از قالبگیری میپره.
- چکیدن آب داخل ظرف موم مذاب.
ایمنی سر گاز
نقطه اشتعال موم واقعیه، ولی چیزی که زودتر از اون به سراغتون میاد دود غلیظیه که پارافین قبل از رسیدن به نقطه اشتعال راه میندازه و مضره، پس اولین باری که دیدید ظرف داره دود میکنه شعله رو خاموش کنید و منتظر نمونید ببینید چی میشه. تهویه معمولی خونه کافیه.
اگه موم مشتعل شد چیکار کنید؟ سریع با در قابلمه یا یه پارچه ضخیم خفهش کنید. هرگز با آب خاموشش نکنید، چون آب باعث مشتعل شدن و انفجار میشه و یه اتفاق ساده رو تبدیل میکنه به یه اتفاق خطرناک. این جمله رو دو بار بخونید.
آخر کار هم ظرف مومی رو همونطور کثیف نذارید کنار: ظرف رو داغ کنید، با دستمال پارچهای تمیزش کنید، بعد یه بار با آب جوش بشورید تا مومهای باقیمونده باز بشن، اون آب رو دور بریزید و بعد با آب و صابون بشورید. آب جوش مومی رو تو سینک نریزید، چون موم تو لوله سرد و سفت میشه و لوله رو میبنده.
سؤالات متداول درباره ذوب و دماسنجی
موم رو تا چند درجه گرم کنم؟
قاعده ساده اینه: بالای ۸۰ درجه زیاده و زیر ۵۵ درجه کمه. پارافین جامد بین ۵۸ تا ۶۵ درجه ذوب میشه و پارافین ۳ درصد بین ۶۰ تا ۶۵. وقتی موم کاملاً مایع شد و تکه جامدی توش نموند، کار ذوب تمومه.
موم رو میشه تو ماکروویو ذوب کرد؟
نه. ماکروویو اصلاً کاربرد نداره.
اگه دماسنج نداشته باشم چی میشه؟
میشه شمع ساخت، ولی نتیجش تکرارپذیر نیست و دفعه بعد نمیدونید چیکار کرده بودید که خوب دراومد. دماسنج آشپزخونه کافیه و همون رو تهیه کنید.
ظرف شیشهای رو باید گرم کنم؟
بله، تا حدی که دستتون گرمای ظرف رو حس کنه. همون قاعده ۶۵ درجه برای موم هم رعایت بشه. فراستینگ و جدا شدن از دیواره بیشتر از اختلاف دما میاد تا هر چیز دیگه.
شمع چقدر طول میکشه تا آماده بشه؟
چند ساعت. تثبیت شمع یکی دو ساعت کافیه و سرد شدن هم باید تو دمای عادی اتاق اتفاق بیفته، نه تو یخچال.
لایه دوم شمع چندلایه رو کِی بریزم؟
بعد از اینکه لایه اول کامل سرد شد، و اون هم تو ۶۵ درجه.
خلاصه کار همینه: بنماری آرام، دماسنج داخل موم از دقیقه اول، سقف ۶۵ درجه برای اسانس و ریختن، و دور نگه داشتن آب از ظرف موم. حالا وقتشه برید سراغ شمع واقعی: ساخت اولین شمع ظرفی از صفر. بقیه درسها هم تو آموزش گامبهگام شمعسازی منتظرتونه.
