آموزش ساخت شمع قلمی؛ روش قالبی و غوطهوری سنتی
تیم آرتا کرفت
مقدماتی ·
۲۵ تیر ۱۴۰۵·
۱۰ دقیقه
تو آموزش ساخت شمع قلمی دو تا راه بیشتر ندارید: قالب و غوطهوری. بیشتر شمعهای قلمی با قالب ساخته میشن و غوطهوری بیشتر از یکی دو سانتیمتر قطر جواب نمیده، پس اگه شمع بلند و باریک با قطر بیشتر میخواید سراغ قالب برید و غوطهوری رو برای حال و هوای سنتی و دستساز نگه دارید. شمع قلمی همون شمع بلند و باریکیه که تو شمعدون میشینه و بهش شمع شام هم میگن.
شمع قلمی چیست و چه مومی میخواهد؟
شمع قلمی خودایستاست، یعنی هیچ لیوان و ظرفی دورش نیست که نگهش داره و تمام بار روی دوش خود مومه، برای همین اولین تصمیم مهم شما تو این کار انتخاب مومه، نه رنگ و نه اسانس و نه قالب و نه هیچ چیز دیگه. بهترین موم برای شمع ایستاده و پیکرهای، پارافین یک درصده. چرا؟ چون عدد درصد تو پارافین یعنی همون درصد روغنی که توش مونده و هرچی کمتر باشه موم سفیدتر و سفتتر و تمیزتر و البته گرونتره. پارافین سه و پنج درصد نرمترن، سوخت بدی دارن و حتما باید با اسید استئاریک ترکیب بشن تا خوشسوز و دیرسوز بشن.
یه سوءتفاهم رایج رو هم همینجا حل کنیم: اسید استئاریک (اسمش تو بازار همینه) ماده سفت کننده نیست و تنها کارش دیرسوز کردن شمعه، پس هر جا شنیدید که اسید شمع رو سفت میکنه بدونید حرف غلطیه و اون چیزی که واقعا شمع رو سفتتر میکنه موم پرکه، و پرک هم اسم یه نوع پارافین نیست بلکه فقط فرم فیزیکی پولکی مومه. مقدار اسید حدود ده درصده؛ برای موم سویا، موم عسل و پارافینهای یک و سه و پنج درصد. برای پارافین کریستال و ژلهای و مایع اصلا سراغش نرید. معادل قاشقیش دست من نیست که عدد بدم، پس اگه میتونید با ترازو کار کنید و ترازوی یک گرمی هم برای این کار کافیه.
مواد و ابزار لازم برای ساخت شمع قلمی
- پارافین یک درصد برای بدنه شمع
- اسید استئاریک، حدود ده درصد وزن موم، برای دیرسوز شدن
- موم پرک، اگه موم دستتون نرمه و سفتی بیشتر میخواید
- فتیله نخی موم خورده، متناسب با قطر شمع
- قالب شمع قلمی؛ فلزی، پلی کربنات یا سیلیکونی
- چسب مومی یا خمیر درزگیر برای بستن سوراخ فتیله قالب
- یه ظرف عمیق و باریک، مخصوص روش غوطهوری
- دماسنج آشپزخونه و ترازو
- رنگ مخصوص شمعسازی و اسانس پایه روغن
روش قالبی؛ راه اصلی ساخت شمع قلمی
سراغ قالب که میرید اولین سوال اینه که کدوم جنس؟ بادوامترین قالب فلزیه و بعدش پلی کربنات و سیلیکونی که رایجترین قالبهای بازارن (به قالب سیلیکونی تو بازار «مولد» هم میگن) و کم دوامترینشون قالب پلاستیکیه که با گرمای پارافین دفرمه میشه و بعد از چند بار کار شکل خودش رو از دست میده. قالب پلاستیکی برای شمع قلمی توصیه نمیکنم. اگه چیزی جز پلاستیکی دم دستتون نیست، حداقل دما رو بین ۶۵ تا ۷۵ درجه نگه دارید تا بیشتر عمر کنه.
از نظر قیمت هم فلزی گرونترینه، بعد سیلیکونی و پلی کربنات و آخر از همه پلاستیکی، و برای قالبهای پلاستیکی و سیلیکونی هم از اسپری سیلیکون به عنوان جداکننده استفاده کنید که شمع راحت از قالب دربیاد.
مرحله به مرحله
فتیله رو از سوراخ ته قالب رد کنید و بکشید، سرش رو بیرون قالب سفت ببندید و سوراخ رو با چسب مومی یا خمیر درزگیر کامل ببندید، چون اگه یه درز کوچیک باز بمونه کل موم مذاب از همونجا میزنه بیرون و تا بیاید به خودتون بیاید میز کارتون پر موم شده. موم رو با بنماری ذوب کنید. ماکروویو چی؟ فراموشش کنید، چون تو شمعسازی اصلا کاربرد نداره. گاز با شعله کم به همراه شعله پخش کن جواب میده ولی دقت هیتر برقی رو نداره و برای کار حرفهای و شمع تزئینی هیتر برقی لازمه.
دمای ریختن تو قالب ۶۵ درجهست. نه کمتر نه بیشتر. تو این دما نه سفیدک میزنه، نه لکه میفته و نه از دیواره جدا میشه، و اگه اسانس هم میخواید بزنید تو همین ۶۵ درجه بزنید که هرچی دما پایینتر باشه بهتره، و بعد از ریختن هم چند تا ضربه آروم و پشت سر هم به بدنه قالب بزنید تا حبابهای زیر سطح بیان بالا و شمعتون داخلش خالی نمونه.
حالا فقط باید صبر کنید. سرد شدن باید تو دمای عادی اتاق اتفاق بیفته و یخچال یه ترفنده، نه روش استاندارد. کل ماجرا چند ساعت طول میکشه، هرچند برای تثبیت شدن شمع یکی دو ساعت هم کافیه. جزئیات بیشتر کار با قالب رو تو درس ساخت شمع قالبی کامل آوردم.
روش غوطهوری سنتی برای شمع قلمی
این همون روشیه که قرنها شمع شام باهاش ساخته میشد و هیچ قالبی نمیخواد: یه فتیله رو بارها داخل موم ذوب شده فرو میبرید و بیرون میارید تا هر بار یه لایه نازک روش بشینه. فقط یادتون باشه که این روش بیشتر از یکی دو سانتیمتر قطر جواب نمیده، پس انتظار شمع قطور ازش نداشته باشید.
۱. آماده کردن موم و فتیله
موم رو تو یه ظرف عمیق و باریک ذوب کنید؛ ظرف باید اونقدر بلند باشه که فتیله تا طول دلخواه توش فرو بره. یه تکه فتیله بلندتر از طول شمع ببرید. اگه فتیله خامه اشکالی نداره، ولی حتما اون قسمتی که قراره روشن بشه رو از قبل موم بزنید، وگرنه فتیله خام قبل از اینکه موم دور و برش ذوب بشه میسوزه و شمع خاموش میشه.
۲. غوطه اول
فتیله رو کامل تو موم فرو ببرید و سریع بیرون بیارید. بار اول فتیله موم رو جذب میکنه و صاف میشه. بذارید چند ثانیه تو هوا خشک بشه.
۳. تکرار تا رسیدن به قطر
دوباره و دوباره فرو ببرید و بیرون بیارید، چون هر بار یه لایه نازک اضافه میشه و شمع کم کم قطر میگیره و همین تکرار حوصله سر بره که کار رو میسازه. بین هر غوطه بذارید لایه قبلی کمی سرد بشه و دمای موم رو هم ثابت نگه دارید، و اینجا باید خیلی حواستون به آب باشه، چون آب و پارافین دشمن همن و حتی یه قطره آب هم نباید بیفته داخل ظرف موم مذاب. سرد شدن هم تو دمای عادی اتاق.
۴. صاف کردن و بریدن ته شمع
وقتی به قطر دلخواه رسیدید، شمع رو یه بار روی سطح صاف بغلتونید تا صاف بشه و تهش رو با چاقو ببرید تا تو شمعدون بایسته.
ترفند شمع قلمی پیچ خورده (توییست)
برای شمع قلمی تابیده، یه شمع قلمی صاف تازه سفت شده رو وقتی هنوز کمی گرم و نرمه بردارید، روی سطح پهنش کنید یا با وردنه کمی پهنش کنید، بعد از دو سر بگیرید و آروم بپیچونید. چون موم هنوز انعطاف داره پیچ رو نگه میداره و وقتی کامل سرد شد یه شمع مارپیچ شیک تحویل میگیرید. کل ماجرا سر گرفتن لحظه درسته: نه اونقدر گرم که وا بره، نه اونقدر سرد که بشکنه. از کجا بفهمید لحظهش رسیده؟ با انگشت فشارش بدید. اگه جا افتاد ولی نچسبید، همونه.
جدول مقایسه دو روش ساخت شمع قلمی
| ویژگی | غوطهوری | قالبی |
|---|---|---|
| قالب لازم است؟ | نه | بله |
| حداکثر قطر | یکی دو سانتیمتر | محدودیت ندارد |
| سرعت | کند | سریع |
| یکنواختی | دستساز و کمی نامنظم | یکدست |
| رواج در کار جدی | کمتر | روش اصلی |
راز شمع قلمی صاف و بادوام
شمع قلمی چون خودایستاست، اگه موم نرم باشه خم میشه و تو گرما تاب برمیداره، پس راه حل همون موم سفته که بالاتر گفتم و بهترین انتخابتون پارافین یک درصده، و اگه پارافین سه یا پنج درصد دستتونه برای سفتی باید موم پرک بهش اضافه کنید نه اسید، چون اسید استئاریک با همون حدود ده درصد فقط شمع رو دیرسوز میکنه و هیچ کاری با سفتی موم نداره. این رو دوباره گفتم چون تو خیلی از مطالب فارسی برعکسش نوشته شده. نقش اسید استئاریک و بقیه افزودنیها رو تو افزودنیهای شمعسازی توضیح دادم.
بعد از موم، نوبت فتیلهست. سایز فتیله رو با واحد «تار» میفروشن که تو بازار بهش «لا» هم میگن و انتخابش کاملا به قطر شمع بستگی داره: برای قطر زیر ۲ سانتیمتر فتیله ۸ تا ۱۲ تار، برای قطر ۲ تا ۴ یا ۵ سانتیمتر فتیله ۱۲ تا ۲۰ تار (۱۴ و ۱۸ و ۲۰) و برای قطر ۴ یا ۵ تا ۸ سانتیمتر فتیله ۲۰ تا ۳۶ تار. شمع قلمی معمولا میفته تو ردیف اول جدول. برای شمعهای قطورتر هم چند تا فتیله رو به هم بپیچونید.
چطور بفهمید سایز درست رو برداشتید؟ لازم نیست شمع نمونه بسوزونید و کلی تست کنید، چون تناسب فتیله و قطر چشمی معلوم میشه: فتیله قطور شعله زیادی داره و شمع کوچیک رو سریع آب میکنه و فتیله نازک هم تونل میزنه، یعنی وسط شمع میسوزه و دیوارهها سرجاشون میمونن و آخرش یه استوانه توخالی دستتون میمونه. علت تونل زدن، شعله کمه. یکی از دلایل شعله کوچیک خود فتیلهست، ولی اگه فتیله ضخیم گذاشتید و باز شعله کوچیکه، پای جنس پارافین و زیادی بودن رنگ وسطه. راهنمای کامل سایزها رو تو انواع فتیله آوردم.
یه عادت ساده هم هست که خیلیها جدیش نمیگیرن: قبل از هر بار روشن کردن، سر فتیله رو نیم تا یک سانتیمتر کوتاه کنید. همین.
رنگ و رایحه شمع قلمی
برای رنگ کردن، رنگ مخصوص شمعسازی بگیرید؛ مدل قرصی و مکعبی برای هر کیلو یه قرص لازم داره و کار رو راحت میکنه، رنگ پودری هم کیفیت بهتری داره ولی دردسر خودش رو داره و برای هر کیلو یک تا پنج گرم ازش میره. رنگ اکریلیک فقط برای رنگ کردن روی سطح شمعه و هیچ وقت داخل پارافین نریزیدش. مداد شمعی هم در عمل جواب میده و نمیشه کامل ممنوعش کرد، هرچند کیفیت رنگهای شمعسازی خیلی بهتره.
حالا چقدر رنگ زیاده؟ هر جا دیدید شعله کوچیک شده بدونید رنگ منافذ فتیله رو گرفته و همونطور که بالاتر گفتم شعله کوچیک یعنی تونل، تازه تو روش غوطهوری رنگ موم روی همه لایهها میشینه و با یه بار زیاده روی کل شمع خراب میشه.
سراغ اسانس هم که رفتید، کدوم اسانس؟ حتما پایه روغن، چون عطر الکلی اصلا تو موم حل نمیشه و اسانس پایه آب هم همینطور و هرچقدر هم که بریزید ته کار بویی از شمعتون درنمیاد. مقدارش بین ۱۰ تا ۲۵ گرم تو هر کیلو مومه؛ بوی ملایم با ۱۰ گرم و بوی شدید تا ۲۵ گرم. بعد از اضافه کردنش یکی دو دقیقه هم بزنید. رایحههای پرفروش هم لوندر (اسطوخودوس)، یاس، وانیل، نسکافه، شکلات و لیمو هستن. یه نکته که کسی بهتون نمیگه: اسانسی که از عطاری سر خیابون میخرید معلوم نیست از کجا اومده، چون منشا اسانسها تو ایران فلهای و نامشخصه.
ایمنی سر کار با موم
موم داغ شوخی نداره. قبل از اینکه پارافین به نقطه اشتعال برسه دود غلیظ میکنه و اون دود مضره، پس تهویه رو رعایت کنید. حالا اگه خدای نکرده موم آتیش گرفت چیکار کنید؟ سریع با در قابلمه یا یه پارچه ضخیم خفهش کنید و هیچ وقت هیچ وقت با آب خاموشش نکنید، چون آب باعث مشتعل شدن و انفجار میشه و از یه اتفاق کوچیک تو آشپزخونه یه حادثه واقعی میسازه.
سوالات متداول
چرا شمع قلمی من خم میشود؟
موم زیادی نرمه. پارافین یک درصد بگیرید و اگه پارافین سه و پنج درصد دارید با موم پرک سفتش کنید. اسید استئاریک این مشکل رو حل نمیکنه.
روش غوطهوری چند بار فرو بردن میخواهد؟
عدد ثابتی نداره. تا رسیدن به قطر دلخواه ادامه بدید و هر بار یه لایه نازک اضافه میشه. فقط یادتون باشه که از یکی دو سانتیمتر بیشتر جلو نمیره.
برای شمع قلمی چه فتیلهای لازم است؟
فتیله نخی موم خورده متناسب با قطر نهایی. برای قطر زیر ۲ سانتیمتر، ۸ تا ۱۲ تار.
شمع قلمی را میتوان رنگی کرد؟
بله، با رنگ مخصوص شمعسازی که تو موم حل میشه. فقط زیاده روی نکنید که فتیله کور نشه.
قالب پلاستیکی برای شمع قلمی خوب است؟
کم دوامترین گزینهست و با دمای زیاد دفرمه میشه. اگه مجبورید، دمای ۶۵ تا ۷۵ درجه رو رعایت کنید.
شمع قلمی کلاسیکترین فرم شمعه و ساختنش بیشتر از هر چیزی به دو تا تصمیم درست برمیگرده: موم سفت و فتیله متناسب با قطر. بقیهش تکرار و صبره. مواد اولیهش رو از بخش لوازم شمعسازی خود ما تهیه کنید و اگه میخواید این کار رو اصولی و از پایه یاد بگیرید، از ذوب موم تا فتیله و رنگ و اسانس، دوره آموزش شمعسازی رو دنبال کنید.
