آموزش شمعسازی (۶): ساخت شمع قالبی با مولد از صفر
تیم آرتا کرفت
مقدماتی ·
۲۵ تیر ۱۴۰۵·
۱۱ دقیقه
در آموزش شمعسازی، شمع قالبی یعنی شمعی که بدون ظرف خودش سرپا میایسته و باید سالم و بی خط و خش از قالب بیرون بیاد. کل ماجرا شش قدمه. موم سفت انتخاب کنید، فتیله رو از ته قالب رد کنید و تراز نگهش دارید، اسپری سیلیکون بزنید، موم رو تو ۶۵ درجه بریزید، بذارید تو دمای عادی اتاق کامل سرد بشه و بعد آروم برش گردونید. راز کار همینه؛ موم سفت و صبر.
شمع قالبی با شمع ظرفی چه فرقی داره؟
تو شمع ظرفی نرمی موم اصلاً مسئله نیست، چون ظرف شیشهای خودش قالب دائمیه و موم رو نگه میداره، ولی تو شمع قالبی شما ظرفی در کار ندارید و مومی که فرم نگیره یا وسط کار خم بشه کل کارتون رو خراب میکنه، پس انتخاب موم اینجا از هر مرحله دیگهای مهمتره و نباید سرسری ازش رد بشید. خب حالا کدوم موم؟ بهترین موم برای شمع ایستاده و پیکرهای [پارافین ۱ درصد] است. هرچی درصد پارافین کمتر باشه یعنی روغن باقیمانده کمتره و موم سفیدتر و سفتتر و تمیزتر و البته گرونتر میشه.
حالا یه نکته که خیلیها اشتباه یاد گرفتن. اینو خوب دقت کنید چون مهمترین اصلاح همین درسه. سفتکننده شمع [موم پرکه]، نه استئاریک اسید. استئاریک اسید (تو بازار میگن اسید استئاریک) فقط و فقط یک کار میکنه و اون هم دیرسوز کردن شمعه، و اگه جایی خوندید که این اسید موم رو سفت میکنه، اون حرف غلطه و باید از ذهنتون پاکش کنید. مقدارش حدود ۱۰ درصده برای موم سویا و موم عسل و پارافینهای ۱ و ۳ و ۵ درصد، هم تو شمع ظرفی و هم تو شمع قالبی بی اشکاله، ولی برای پارافین کریستال و ژلهای و مایع اصلاً نباید استفاده بشه. ترازوی دقیق ندارید؟ با قاشق هم میشه اندازه گرفت و لازم نیست کارتون بخوابه. جزئیات بیشتر تو راهنمای انواع موم شمعسازی و راهنمای افزودنیهای شمعسازی هست.
انتخاب قالب: مولد سیلیکونی، فلزی یا پلاستیکی؟
اول از همه اسمها رو صاف کنیم. به قالب سیلیکونی تو بازار [مولد] هم میگن و هر دو اسم درسته. حالا ترتیب دوام. قالب فلزی از همه بادوامتره و بعد از اون پلیکربنات و سیلیکونی قرار میگیرن که رایجترین قالبهای بازارن، و ته جدول قالب پلاستیکیه که کمدوامترین گزینهست، و برای قیمت هم فلزی گرونترینه و بعدش سیلیکونی و پلیکربنات و آخر از همه پلاستیکی. قالب پلاستیکی ارزون رو برای کار جدی توصیه نمیکنم. جدی میگم.
پس کدوم رو برداریم؟ بستگی داره چی میخواید بسازید. سیلیکونی انعطاف داره و طرح پیچیده و مجسمهای بهتون میده، پلیکربنات و طلقی سختن و سطح براق و خط تیز میدن و برای فرمهای هندسی عالین، فلزی گرما رو سریع منتقل میکنه، و ظرف شیشهای و قوطی حلبی هم که اصلاً خودشون قالب دائمین و لازم نیست شمع رو ازشون دربیارید. اگه سراغ قالب پلاستیکی رفتید، بدونید که علت خراب شدنش دمای زیاد پارافینه که قالب رو دفرمه میکنه، پس برای دوام بیشتر دمای ۶۵ تا ۷۵ درجه رو رعایت کنید. مقایسه کامل رو تو راهنمای انواع قالب شمعسازی نوشتیم.
| نوع قالب | دوام | اسپری سیلیکون | مناسب برای |
|---|---|---|---|
| فلزی | بیشترین دوام | — | انتقال سریع گرما |
| پلیکربنات و طلقی | بعد از فلزی | — | سطح براق و خط تیز، فرم هندسی |
| سیلیکونی (مولد) | بعد از فلزی | بله | طرح پیچیده و مجسمهای |
| پلاستیکی | کمترین دوام | بله | کار سبک، با رعایت ۶۵ تا ۷۵ درجه |
مرحله ۱: آمادهسازی قالب و کار گذاشتن فتیله
قالب باید تمیز و کاملاً خشک باشه. چرا اینقدر روی خشک بودن تأکید دارم؟ این خشک بودن شوخی نداره، چون آب و پارافین دشمن همن و حتی یک قطره آب هم نباید داخل پارافین ذوب شده بره. فتیله رو قبل از ریختن موم کار بذارید و سر بیرونیش رو با نگهدارنده فلزی یا چوبی وسط دهانه قالب تراز نگه دارید. سوراخ فتیله ته قالب رو هم با چسب مومی یا خمیر درزگیر ببندید تا موم نشت نکنه، و همون خمیر درزگیری که از ابزارفروشی سر خیابون میگیرید کار رو راه میندازه، ولی اگه این بستن رو سرسری بگیرید موم از ته میزنه بیرون و تا بیاید به خودتون بجنبید نصف مومتون روی میز کاره.
سایز فتیله رو از روی قطر شمع انتخاب کنید. واحدش «تار»ه و تو بازار بهش «لا» هم میگن. برای قطر زیر ۲ سانتیمتر ۸ تا ۱۲ تار، برای قطر ۲ تا ۴ یا ۵ سانتیمتر ۱۲ تا ۲۰ تار (۱۴ و ۱۸ و ۲۰)، برای قطر ۴ تا ۵ سانت تا ۸ سانت ۲۰ تا ۳۶ تار (۲۴ و ۳۶)، و اگه شمعتون از این هم قطورتره چند تا فتیله رو به هم بپیچونید. حتماً باید یه شمع نمونه بسوزونید تا بفهمید فتیله درسته؟ نه، تست سوزوندن شمع نمونه لازم نیست و تناسب فتیله و قطر چشمی معلوم میشه؛ فتیله قطور شعله زیاد داره و شمع کوچیک رو سریع آب میکنه و فتیله نازک تونل میزنه. فتیله نخی هم باید مومخورده باشه، و اگه فتیله خام دستتونه اشکالی نداره ولی حتماً اون قسمتی که بیرون شمعه و قراره روشن بشه باید موم زده بشه، وگرنه فتیله خام قبل از اینکه موم دورش ذوب بشه میسوزه و شمع خاموش میشه. برای چسبوندن پایه فتیله هم چسب حرارتی یا چسب قطرهای یا چسب ۱۲۳ بهترین و بهصرفهترین گزینهان، و چسب دوطرفه گرد هم بد نیست ولی گرونه.
مرحله ۲: جداکننده قالب چیه و کجا میخوره؟
جداکننده قالب [اسپری سیلیکونه] و برای قالبهای پلاستیکی و سیلیکونی استفاده میشه. همین. جداره داخلی قالب رو یه لایه نازک اسپری بزنید تا شمع بعداً بدون گیر بیرون بیاد و سطحش خط نیفته، و کار سختی هم نیست.
مرحله ۳: ذوب و رنگ و اسانس و ریختن در ۶۵ درجه
موم رو طبق درس ذوب موم آماده کنید. ماکروویو اصلاً کاربرد نداره، گاز با شعله کم و شعلهپخشکن قبوله ولی دقت هیتر برقی رو نداره، و برای کار حرفهای و شمع تزئینی واقعاً هیتر برقی لازمه. دماسنج آشپزخونه کافیه و ترازو با دقت ۱ گرم هم کافیه؛ لازم نیست دنبال ابزار گرون بگردید. دمای کاری کل شمعسازی بین ۵۵ تا زیر ۱۰۰ درجهست و قاعده ساده اینه که بالای ۸۰ درجه زیاده و زیر ۵۵ درجه کمه. یادتون باشه که قبل از رسیدن به نقطه اشتعال، پارافین دود غلیظ میکنه که برای خودتون مضره، و اگه خدای نکرده موم مشتعل شد سریع با در قابلمه یا یه پارچه ضخیم خفهاش کنید و هیچوقت سراغ آب نرید، چون آب باعث مشتعل شدن و انفجار میشه.
===> عدد طلایی ریختن [۶۵ درجه]ست. چرا ۶۵؟ چون تو این دما نه سفیدک میزنه، نه از ظرف جدا میشه، نه لکه میفته. رنگ و اسانس رو طبق درس رنگ و اسانس اضافه کنید و حواستون باشه اسانس هم تو همون ۶۵ درجه اضافه بشه و هرچی دما پایینتر باشه بهتره. اسانس باید پایهروغن باشه چون عطر الکلی اصلاً تو موم حل نمیشه و اسانس پایهآب هم حل نمیشه. مقدارش ۱۰ تا ۲۵ گرم تو هر کیلو مومه؛ بوی ملایم ۱۰ گرم و بوی شدید تا ۲۵ گرم. بعد از اضافه کردن اسانس یکی دو دقیقه هم بزنید. رنگ هم رنگ مخصوص شمعسازی باشه (قرصی یا مکعبی) و زیادهروی نکنید، چون رنگ زیاد منافذ فتیله رو میگیره و شعله رو کوچیک میکنه.
موم رو آروم و از یه گوشه داخل قالب بریزید. تند نریزید که کل سطح شمع حباب بزنه. اگه دیدید حباب افتاده، با ضربههای آرام و متعدد به بدنه قالب حبابها رو بیارید بالا.
مرحله ۴: سرد شدن کامل، بدون عجله
سرد شدن باید تو دمای عادی اتاق باشه. یخچال یه ترفنده، نه روش استاندارد، پس اگه جایی خوندید که قالب رو بذارید تو یخچال بدونید که این یه میانبره و روش درست همون دمای اتاقه. عجله تو درآوردن باعث شکستن یا دفرمه شدن میشه. صبر کنید، عجله اینجا فقط ضرر داره. اگه شمعتون بعد از سرد شدن ترک خورد، دنبال مقصر عجیب نگردید؛ ترک نشونه کم بودن چربی شمعه و راه حلش اینه که موم رو با پارافین مایع یا ژلهای ترکیب کنید تا نسبت چربی بالا بره. خب حالا چقدر صبر کنیم؟ تثبیت شمع چند ساعت وقت میخواد و یکی دو ساعت هم کافیه، پس شمع رو همون شب که ریختید نبرید سراغ روشن کردن و بذارید سرِ فرصت جا بیفته و بعد امتحانش کنید.
مرحله ۵: درآوردن از قالب
وقتی کاملاً سفت شد، اول نگهدارنده و درزگیر ته قالب رو بردارید. مولد سیلیکونی رو از لبه آروم برگردونید و فشار بدید تا شمع بیاد بیرون، دقیقاً مثل برگردوندن ژله از قالب تو دیس. قالب سخت رو وارونه کنید و آروم ضربه بزنید و اگه دیدید تکون نمیخوره یه کم دیگه صبر کنید تا کاملتر سرد بشه، ولی هیچوقت با زور نکشیدش که سطح شمع خط بیفته و کل زحمتتون هدر بره. زور اینجا اصلاً جواب نمیده.
مرحله ۶: پرداخت نهایی
ممکنه دور شمع یه خط جزئی از درز قالب یا کمی زبری بمونه. با یه پارچه نرم یا گرم کردن خیلی ملایم سطح (سشوار از فاصله) صافش کنید. قبل از هر بار روشن کردن هم فتیله رو نیم تا یک سانتیمتر کوتاه کنید. همین یه عادت کوچیک جلوی دود اضافه و شعله بدقواره رو میگیره. آخر کار هم نوبت شستن ظرف مومه؛ ظرف رو داغ کنید و با یه دستمال پارچهای تمیزش کنید و بعد یه بار با آب جوش بشوریدش تا مومهای باقیمونده باز بشن و اون آب رو دور بریزید و بعد با آب و صابون بشورید، ولی اون آب جوش مومی رو داخل سینک نریزید چون موم تو لوله سرد و سفت میشه و لوله رو کیپ میبنده.
یه قدم جلوتر: شمع دولایه و پوسته نارگیل
وقتی دستتون راه افتاد، با همین قالب میتونید کارهای قشنگتری بکنید. مثلاً چی؟ یه شمع ۴ سانتی بسازید، از قالب درش بیارید، بذاریدش وسط قالب ۶ سانتی و دور و برش رو با پارافین کریستال بریزید؛ چون کریستال نیمهشفافه، تزئیناتی مثل گل خشک داخلش دیده میشه، و بعد از سرد شدن کامل درش بیارید. همین روش رو با پارافین رنگ متفاوت هم میشه اجرا کرد. پوسته نارگیل هم آماده تو بازار نیست و راه درستش اینه که از نصف یه نارگیل واقعی [قالب سیلیکونی] بگیرید و بعد با همون قالب، پوسته رو از موم بریزید؛ این دقیقاً همون مهارتیه که تو ورتیکال قالبسازی خودمون یاد میدیم. شمع قلمی هم هم با غوطهوری و هم با قالب ساخته میشه، ولی بیشتر با قالب، چون غوطهوری بیشتر از یکی دو سانتیمتر جواب نمیده.
اشکالات رایج شمع قالبی
- گیر کردن شمع تو قالب: اسپری سیلیکون نزدید، یا زودتر از سرد شدن کامل رفتید سراغش.
- نشت موم از ته قالب: دور سوراخ فتیله رو خوب با چسب مومی یا خمیر درزگیر نبستید.
- پر نشدن جزئیات قالب: دمای ریختن پایین بوده؛ زیر ۵۵ درجه کمه.
- حباب روی سطح: با ضربههای آرام و متعدد به قالب حل میشه.
- تونل زدن: علتش شعله کمه، و اگه فتیله ضخیم گذاشتید و باز شعله کوچیکه، علتش جنس پارافین و رنگ زیاده.
- کیفیت خود موم: خیلی وقتها ریشه عیب همینه و باید اول از همه بهش شک کنید.
سوالات متداول شمع قالبی
چه مومی برای شمع قالبی بهتره؟
پارافین ۱ درصد بهترین موم برای شمع ایستاده و پیکرهایه. اگه خواستید شمع رو سفتتر کنید، سراغ موم پرک برید که تنها سفتکننده تأیید شدهست، و اگه دنبال دیرسوز شدنید حدود ۱۰ درصد استئاریک اسید اضافه کنید.
برای مولد سیلیکونی هم جداکننده لازمه؟
بله. جداکننده قالب اسپری سیلیکونه و برای قالب سیلیکونی و پلاستیکی هر دو استفاده میشه.
چرا شمعم از قالب درنمیاد؟
یا اسپری سیلیکون نزدید، یا زودتر از سرد شدن کامل دارید میکشیدش بیرون. اسپری بزنید و صبر کنید تو دمای اتاق کامل سفت بشه.
شمع رو تو چه دمایی بریزم؟
۶۵ درجه. برای قالب پلاستیکی بازه ۶۵ تا ۷۵ درجه رو رعایت کنید تا قالب دفرمه نشه.
سطح ته شمع ناصاف شد، اشکالی داره؟
نه، اون سمت معمولاً کف شمعه و دیده نمیشه. اگه دوست دارید صاف بشه، ته شمع رو چند ثانیه روی یه سطح فلزی گرم بذارید تا سطحش ذوب و صاف بشه.
شمع قالبی یه مهارت تازه به کارتون اضافه میکنه: کار با موم سفت، اسپری سیلیکون و درآوردن تمیز از قالب. ارزششو داره؟ به نظر من صددرصد، چون همین سه تا مهارت دره کار با فرمهای پیچیده و شمع تزئینی و حتی قالبسازی رو براتون باز میکنه و شما رو از مرحله مبتدی رد میکنه. درس بعدی شمع سویا حرفهای بدون فراستینگه. همه درسها هم تو آموزش گامبهگام شمعسازی در دسترسه.
